گذیدهای از نامدارترین جهانگردان و سفرنامهنویسان ایرانی
در این مقاله، گذیدهای از نامدارترین جهانگردان و سفرنامهنویسان ایرانی را همراه با شرح کوتاهی از زندگی، هدفها و تجربههای سفرشان، و نیز کشورها و سرزمینهایی که دیدهاند میخوانید. این فهرست، هم دورههای کلاسیک و قاجار را دربرمیگیرد و هم نویسندگان روزگار معاصر.
ناصرخسرو قبادیانی (۴۹۴ ق/۱۱۰۱ م)
دربارهٔ او: شاعر، فیلسوف و داعی اسماعیلیِ سدهٔ پنجم هجری. در ۴۳سالگی سفری هفتساله آغاز کرد که به «سفرنامهٔ ناصرخسرو» انجامید؛ متنی دقیق، ناظرانه و مبتنی بر مشاهدههای روزانه.
انگیزه و کارها در سفر: جستوجوی حقیقت دینی و اصلاح معنوی؛ مشاهدهٔ ساختارهای شهری، نظامهای اداری، قیمتها، آداب دینی و معماری. او آگاهانه از اغراق میپرهیزد و به جزئیات معیشت مردم توجه دارد.
مسیر و سرزمینها: خراسان تا نیشابور، ری، قم و قزوین؛ سپس آذربایجان و از راه ارمنستان به آناتولی؛ از آنجا به شام، قدس، حجاز (مکه و مدینه) و مصر فاطمی (قاهره و فسطاط). بازگشت از طریق دریای سرخ و یمن و دوباره شام.
آثار: سفرنامهٔ ناصرخسرو؛ علاوه بر آن دیوان شعر و جامعالحکمتین.
حمدالله مستوفی (۷۵۰ ق/۱۳۴۹ م)
دربارهٔ او: جغرافیدان و تاریخنگار قزوینی در دورهٔ ایلخانی.
انگیزه و کارها در سفر: گردآوری دادههای جغرافیایی و اداری؛ دیدار شهریاران و شمارش آبادیها.
مسیر و سرزمینها: مناطق گستردهای از ایرانِ آن روز (ری، قزوین، آذربایجان، گیلان، فارس، کرمان، خراسان) و برخی نواحی قفقاز.
آثار: نزهةالقلوب، تاریخ گزیده، ظفرنامه. نزهةالقلوب حاوی گزارشهای سفر و مشاهدههای میدانی است.
ربیع بن احمد کرمانی (قرن ۶–۷ هجری)
دربارهٔ او: کمتر شناخته، از اهل کرمان؛ سفرهایی با رنگوبوی تجاری و زیارتی.
سرزمینها: کرمان، سیستان، هرمز و بنادر خلیج فارس تا هندوستان.
یادداشت: منابع پراکنده است، اما در سنت سفرنامهنویسی دریایی جنوب ایران نقش دارد.
خواجه زینالدین محمود واصفی (قرن ۱۰ هجری)
دربارهٔ او: ادیب و نکتهپرداز عصر تیموری-صفوی، نویسندهٔ بدایعالوقایع.
سفرها: از سمرقند و بخارا تا هرات و قندهار و هند.
اهمیت: گزارشهای دستاول از حیات شهری و درباری در ماوراءالنهر و خراسان.
میرزا صالح شیرازی (۱۲۶۷ ق/۱۸۵۱ م)
دربارهٔ او: از نخستین دانشآموختگان ایرانی در اروپا و پیشگام چاپ و روزنامه در ایران.
انگیزه و کارها: اعزامیِ دولت قاجار برای آموختن فنون جدید؛ سفارش ماشین چاپ و تأسیس نخستین چاپخانه و روزنامهٔ فارسی در تبریز.
مسیر: ایران به روسیه و سپس انگلستان؛ اقامت چندساله در لندن و ادینبورو.
آثار: سفرنامهٔ میرزا صالح؛ گزارشهایش از پارلمان، صنعت چاپ، پلیس و آموزش عالی ارزشمند است.
میرزا ابوالحسن خان ایلچی (۱۲۶۷ ق/۱۸۵۱ م)
دربارهٔ او: دیپلمات نامدار دورهٔ فتحعلیشاه؛ سفیر ایران در دربار بریتانیا.
انگیزه و کارها: مأموریت سیاسی برای تحکیم روابط و مذاکره؛ دیدار با جرج سوم/جرج چهارم، بازدید از کارخانجات، نیروی دریایی و نهادهای شهری.
مسیر: تهران-بوشهر-بمبئی-لندن و بازگشت از راه عثمانی.
آثار: روزنامهٔ سفرِ ایلچی به انگلستان؛ یکی از نخستین روایتها از مدرنیتهٔ اروپایی در نثر فارسی.
میرزا ابوطالبخان اصفهانی (۱۲۲۰ ق/۱۸۰۵ م)
دربارهٔ او: روشنفکر ایرانی-هندی؛ از نخستین ایرانیانی که سفرنامهٔ مفصل از اروپا نوشت.
انگیزه و کارها: پیگیری امور شخصی و کنجکاوی علمی؛ نشستوبرخاست با دانشمندان و اشراف اروپایی.
مسیر: کلکته به کیپتاون، سپس ایرلند و انگلستان، فرانسه.
آثار: مسیر طالبی (سفرنامهٔ ابوطالبخان)؛ گزارش دقیق از آداب، اقتصاد، حقوق، ارتش و تربیت در اروپا.
محمدعلی فروغی (ذکاءالملک دوم) — نکته
به معنای سفرنامهنویس کلاسیک نیست، اما یادداشتهای سفر و گزارشهای کنفرانس صلح پاریس و اروپا دارد.
اعتمادالسلطنه (محمدحسنخان، ۱۳۱۳ ق/۱۸۹۶ م)
دربارهٔ او: تاریخنگار و وزیر انطباعات ناصری.
سفرها: همراه ناصرالدینشاه به خراسان و نیز سفر فرنگ.
آثار: روزنامهٔ سفر خراسان؛ المآثر و الآثار؛ گزارشهای مربوط به فرنگ در خاطرات روزانه.
ناصرالدینشاه قاجار (۱۳۱۳ ق/۱۸۹۶ م)
دربارهٔ او: پادشاه قاجار و از پرسفرترین شاهان ایرانی.
انگیزه و کارها: دیدار رسمی، خرید فناوری، تماشای نمایشها و موزهها، شکار، و ثبت شئون درباری.
مسیر: سه سفر اروپا (فرانسه، انگلستان، اتریش، آلمان، ایتالیا، بلژیک، روسیه و عثمانی) و سفرهای داخلی.
آثار: سفرنامهٔ فرنگستان (سهگانه)، سفرنامهٔ عراق عجم و مازندران؛ نثر ساده با جزئیات فراوان از قطار، عکاسی، تئاتر و کارخانهها.
اعتمادالسلطنه و ظلالسلطان و امینالسلطان — همراهان سفر
هر یک یادداشتهایی از سفرهای اروپایی در دست دارند.
حاج سیاح محلاتی (۱۲۹۹ ق/۱۸۸۲ م)
دربارهٔ او: آزادیخواه و سیاح نامدار؛ از نخستین ایرانیانی که به دوردستهای قارهای سفر طولانی کرد.
انگیزه و کارها: جهانگردیِ آزاد، معاش با کارهای کوچک، دیدار با روشنفکران و فعالان سیاسی؛ حمایت از مشروطهخواهی.
مسیر: قفقاز، روسیه، عثمانی، بالکان، اتریش، ایتالیا، فرانسه، انگلستان؛ سپس امریکا (بوستون، نیویورک، سانفرانسیسکو)، ژاپن، چین، هند و بازگشت به ایران.
آثار: خاطرات حاج سیاح؛ سرشار از روایتهای اجتماعی، تبعیض نژادی در امریکا، نظم شهری اروپا و رنج فرودستان.
زینالعابدین مراغهای (۱۲۹۰ ق/۱۸۷۳ م)
دربارهٔ او: اصلاحطلب و نویسندهٔ «سیاحتنامهٔ ابراهیم بیگ»؛ آمیزهای از سفرنامه و رمان اجتماعی.
مسیر و تجربه: مصر و عثمانی و بازگشتهای مکرر به ایران (در روایت داستانی).
اهمیت: نقد مفاسد اداری و فرهنگی ایران از چشم یک مسافرِ ایرانیِ دلسوز.
عبدالله مستوفی (۱۳۲۹ ش/۱۹۵۰ م)
دربارهٔ او: دیوانسالار و خاطرهنویس.
سفرها: یادداشتهای پراکنده از سفرهای اداری و اروپایی.
آثار: شرح زندگانی من؛ بخشی از آن وجه سفرنامهای دارد.
میرزا حسینخان تحویلدار اصفهانی (قرن ۱۳ ق)
سفرنامهٔ مکه و دیدار از بنادر دریای سرخ؛ از منابع حجنویسی دورهٔ قاجار.
سید جمالالدین اسدآبادی
بیشتر رجل فکری-سیاسی و کمتر سفرنامهنویس کلاسیک؛ اما مکاتبات و گزارشهای سفرهای مصر، عثمانی، هند، ایران و اروپا دارد.
عینالسلطنه (قهرمانمیرزا، ۱۳۳۴ ش/۱۹۵۵ م)
دربارهٔ او: شاهزادهٔ قاجار و خاطرهنویس پرکار.
سفرها: داخلی و برونمرزی در سالهای پایانی قاجار؛ ثبت دقیق جزئیات راهها، مهمانخانهها و تشریفات.
آثار: روزنامهٔ خاطرات عینالسلطنه؛ گاه وجه سفرنامهای قوی دارد.
ابراهیم صفابخش (دریانوردان هرمز و بندرعباس) — کلی
اشاره به سنت سفرنامهنویسی دریایی جنوب ایران و حجنامهها.
جلال آلاحمد (۱۳۴۸ ش)
دربارهٔ او: نویسنده و روشنفکر معاصر.
سفرها و آثار: سفر به اسرائیل (خسی در میقات، سفر آمریکا، سفر به فرنگ؟)، خسی در میقات روایت نقادانهای از حج؛ سفر به شوروی (اورازان سفرنامه نیست). یادداشت: سفر به اسرائیل در «سفر به ولایت عزرائیل».
اهمیت: نثر موجز، نگاه انتقادی اجتماعی و فرهنگی.
صادق هدایت
سفر به هندوستان و اروپا؛ یادداشتهای سفرگونه در نامهها و گزارشها؛ اثر مستقلِ سفرنامهای کمتر.
نادر ابراهیمی
آثاری با روحیهٔ سفر و مشاهده، اما سفرنامهٔ کلاسیک محدود.
رضا براهنی
یادداشتهای تبعید و سفر؛ وجه سفرنامهای در برخی مقالات.
مجید قرهقاشیان و احمد اقتداری
دربارهٔ آنها: ایرانپژوهان جنوب؛ سفرنامههای میدانی دربارهٔ کرانههای خلیج فارس و عمان.
آثار: دیار شهریاران، سرزمینهای خلیج فارس؛ مشتمل بر مشاهدات میدانی از سواحل و جزایر.
منوچهر ستوده (۱۲۹۲–۱۳۹۵ ش)
دربارهٔ او: جغرافیدان فرهنگی و ایرانشناس میدانی.
سفرها: پیمایش گستردهٔ البرز، گیلان، مازندران، دماوند، لار، الموت.
آثار: از آستارا تا استارآباد؛ سفرنامهای-میدانی با ثبت دهها پل، کاروانسرا، بنا و آیین.
محمدابراهیم باستانی پاریزی
سفرنامههای پراکنده در دل مقالات تاریخی؛ نگاه روایی و خاطرهنویس.
ناصر تقوایی و ایرج افشار
ایرج افشار: کتابخانهشناس و ایرانپژوه؛ دهها گزارش سفر به یزد، کویر، بلوچستان و خراسان؛ عکس و نقشه همراه.
اهمیت: ثبت میدانی بناها و نسخهها.
علی بلوکباشی
مردمنگار؛ گزارشهای میدانی با وجه سفرنامهای از ایلها و آیینها.
محمد منصور فلامکی
سفرنامههای معماری و شهرسازی از ایران و جهان؛ تجربهٔ حرفهای.
جهانگردان معاصر: عکاسان و وبلاگنویسان سفر ایرانی
شماری از سفرنامهنویسان امروز در قالب کتاب و وبلاگ: علیباباپور، اشکان بروج، پیمان هوشمندزاده (عکاس-نویسنده)، اما آثارشان بیشتر عکاسی-مستند است.
گزیدهای از متنها و شمایل نثر
ناصرخسرو، سفرنامه:
«به قاهره شهری دیدم چنان آبادان که در همه عمر نظیر آن ندیده بودم؛ بازارها مملوّ از نعمت و خلق را امنی تمام بود… از یک دکان تا دکان دیگر، قیمتها برابر و در ترازو غش ندیدم.»
ویژگی: نثر سنجیده، گزارشِ دقیق از نظم و رفاه قاهرهٔ فاطمی و مناسک حج.
میرزا ابوطالبخان، مسیر طالبی:
«اهالی انگلستان را در حفظ قانون و دقتِ وقت غایت اهتمام است… مدارس ایشان به تربیت اخلاق و صناعتها از کودکی میپردازند.»
ویژگی: مقایسهٔ نهادها و آداب ایرانی و اروپایی با لحنی متعجب و تحلیلی.
میرزا صالح شیرازی:
«در چاپخانه دیدم که چگونه حرفها را ردیف کنند و ورقها را به سرعتی شگفت به زیر ماشین میدهند… اندیشیدم که اگر در ایران چنین صنع پدید آید اهل علم را فایدهها باشد.»
ویژگی: شیفتگی به فناوری و کارکرد اجتماعیِ چاپ.
حاج سیاح:
«در سانفرانسیسکو جماعت چینیان را دیدم که چگونه به کار و تجارت مشغولاند و با آن همه رنج، در نظر فرنگیان هنوز غریباند…»
ویژگی: همدلی با فرودستان، نقد تبعیض و استعمار، روایت سختیهای راه.
ناصرالدینشاه، سفرنامهٔ فرنگ:
«امروز به تئاتر اپرا رفتیم؛ لالهزار ما به پای ایشان نمیرسد… عکاسی هم کردند، خیلی خوب شد.»
ویژگی: نثر ساده و روزنگارانه، دلبستگی به نمایشها و فناوری.
نکتههای تکمیلی برای پژوهش و خواندن
- دورهٔ کلاسیک: سفرنامهٔ ناصرخسرو، کهنترین متن مهم فارسی در این ژانر است.
- دورهٔ قاجار: انفجار سفرنامهها به اروپا و عثمانی؛ بهترینها شامل مسیر طالبی، سفرنامهٔ میرزا صالح، سفرنامههای ناصرالدینشاه و حاج سیاح.
- سفرهای حج: انبوهی از حجنامهها از قرن ۱۳ ق به بعد؛ از جمله تحویلدار اصفهانی، محمدجعفر محلاتی، و نویسندگان جنوب ایران.
- جغرافیای میدانی معاصر: آثار ایرج افشار و منوچهر ستوده، میان سفرنامه و پژوهش میدانی پل میزنند.
